विदेश विचार

आफ्नै आविष्कारबाट पछुताए आइन्स्टाइन

आफ्नै आविष्कारबाट पछुताए आइन्स्टाइन

सन् १९३३ मा शासन आफ्नो हातमा लिएपछि हिटलरले यहुदी विरोधी अभियान प्रारम्भ गरे । फलस्वरुप प्रसिद्ध वैज्ञानिक आइन्स्टाइन जर्मनीबाट निकालिए । आइन्स्टाइनलाई जर्मनीबाट निकालेपछि त्यहाँका विद्वानहरुले टिप्पणी गर्दै भनेका थिए– ‘जर्मनी आज युद्धमा हारेको छ ।’ यहुदी विद्वानहरुलाई देश निकाला अभियान चलाइएको थियो भने बाँकीलाई दारा निकालेको बाघका रुपमा शक्तिहीन तुल्याएर स्वदेशमै पलायन गरिएको थियो । यहुदी भएका कारण आफ्नो देशबाट च्यूत हुँदै आइन्स्टाइन बेलायत हुँदै शरण लिन अमेरिका पुगे । अणुबमको निर्माण सम्बन्धी आधारभूत सिद्धान्त सापेक्षतावादका जन्मदाता आइन्स्टाइनको प्रतिभाबाट प्रभावित भई अमेरिकी सरकारले उनलाई सम्मानपूर्वक बस्न दिने निधो गर्यो । अनुसन्धान सम्बन्धी सम्पूर्ण काम र सुविधा आइन्स्टाइनमाथि सुम्पिइयो । 

त्यसताका इटलीका यहुदी पनि अनेक प्रकारका यातनाबाट पीडित थिए । इटलीका महान वैज्ञानिक एनरिको फेमीलाई पनि अपमानजनक रुपमा देश निकाला गरियो । अन्तत फेमीले पनि अमेरिकामा भव्य स्वागत पाए । इटलीमै रहँदा आणविक इन्धन ‘युरेनियम’को सम्बन्धमा उनले विभिन्न खोज, अनुसन्धान गरेका थिए । अमेरिकामा रहँदा आइन्स्टाइनको पथ प्रदर्शनले फेमीले आफ्नो अनुसन्धान थप खार्ने मौका पाए । आइन्स्टाइन, फेमी र ईपी विजनर नामका तीन वैज्ञानिक आणविक बमको विकासमा एकाग्र भएर लागे । जर्मनीमा अणुबमको विकास हुन लागेको खबर पाएपछि नयाँ प्रयोग र आविष्कारका लागि ती विद्वान व्यग्र भएर लागे । आफ्नो अनुसन्धान सम्बन्धी जानकारी गराउने उद्देश्यले ती वैज्ञानिकहरुले संयुक्त रुपमा अमेरिकी राष्ट्रपति रुजवेल्टका नाममा पत्र पठाए । यो पत्र राष्ट्रपतिका अनन्य मित्र विख्यात अर्थशास्त्री अलेक्जेण्डर मार्फत पठाइयो । सन् १९३९ अक्टोबरमा पत्र लिएर अलेक्जेण्डर व्हाईट हाउस पुगे ।

आइन्स्टाइनको यही पत्र अणुयुगको सूत्रपात गर्ने कारक बन्न पुग्यो । युरेनियम सम्बन्धी अनुसन्धानमा अनुसन्धानमा नयाँ गति ल्याउने उद्देश्यले राष्ट्रपतिले रुजवेल्टले तत्काल एक परामर्शदाता समूह गठन गरे । डा. लिमेन ब्रिग्सलाई समितिको अध्यक्षमा मनोनयन गरियो । यसैगरी कर्णेल केएफ एडम्सन र जीओ टुवरले सदस्यको जिम्मेवारी पाए । द्वितीय विश्वयुद्धको श्रीगणेश भइसकेको थियो । त्यसबेलासम्म अमेरिका युद्धमा होमिएको थिएन । ७ डिसेम्बर सन् १९४१ मा जापानले पर्लहावरमा आक्रमण गरेपछि अमेरिका सक्रिय रुपमा युद्ध मैदानमा डट्न पुग्यो । अणुबमको अनुसन्धानमा तीब्रता आउन थाल्यो । अमेरिकी उपराष्ट्रपति हेनरी वालेसको नेतृत्वमा सञ्चालित एक उच्चतम नीति निर्धारण मण्डलको निर्देशनमा नयाँ योजनालाई गति दिन थालियो । सन् १९४२ मा उक्त समितिले रुजवेल्ट समक्ष एक रिपोर्ट प्रस्त गर्यो । रिपोर्टमा भनिएको थियो– ‘केही किलो युरेनियम या प्लेटोनियमबाट त्यति शक्ति प्रस्फुटन गर्न सकिन्छ , जति हजारौं टन टीएनटी बारुदबाट शक्ति निस्कन्छ ।

राष्ट्रपतिको आदेशअनुसार केही दिनमै ‘मेनहट्टन प्रोजेक्ट’ नामक विशाल अणुबम योजना बनाइयो । प्राविधिक एवं सुरक्षा दृष्टिलाई मध्यनजर गरी सो योजनालाई डीएसएम भनी छद्म नाम दिइयो । ब्रिगेडियर जनरल लेजली आर. ग्रोब्स डीएसएमका अध्यक्ष बनाइए । बेलायतमा पनि सोही समय वैज्ञानिक मोडरेले अणु योजनाको सम्बन्धमा प्रधानमन्त्री चर्चिलाई  पत्र पठाएका थिए । पत्र पाएपछि चर्चिलको प्रतिक्रिया पनि उस्तै रह्यो, जस्तो रुजवेल्टको थियो । ब्रिटेनमा पनि अणुबम योजना सफल बनाउन गुप्त रुपमा डीएचए नामको योजना अघि बढाइयो । अमेरिकी राष्ट्रपतिको सुझावमा दुवै देशको अणुशक्ति योजनालाई सहकार्यका रुपमा सञ्चालन गर्ने सम्झौता भई सोही अनुसार कार्य प्रारम्भ भयो । मेनहट्टन योजना मुताविक अमेरिकाको शिकागो विश्वविद्यालय हेनफोर्ड तथा ब्रिटेनको हारबेलमा अणुशक्ति प्रयोगशाला केन्द्रको स्थापना भयो । 

२ डिसेम्बर १९४२ मा फेमीद्वारा स्वनिर्मित प्रतिक्रियाबाहक अणुशक्तिको उत्पादन सम्बन्धी समाचार सार्वजनिक गरियो । अणुशक्ति सफलताको शूत्रधारको रुपमा फेमीको प्रयोग सफल ठहरियो । फेमीको योजनाबाट उत्साहित भएका अमेरिकी वैज्ञानिकहरुले मेक्सिकोमा लोसअलामोस नामको एक गोप्य प्रयोगशालाको पनि स्थापना गरे । अणुबमलाई अन्तिम रुप दिने काममा उक्त प्रयोगशालाको उपयोग  गरिन्थ्यो । रोबर्ट ओपनहाइमर यसको निर्देशक र फेमी उपनिर्देशक थिए । अमेरिका, ब्रिटेनले आफ्नो देशको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिँदै वैज्ञानिकहरुको प्रस्ताव अनुरुप १६ जुलाई १९४५ मा पहिलोपल्ट संयुक्त रुपमा अणुबमको विष्फोट गरे । यस योजना सफल बनाउन अमेरिकाले चार अर्ब डलर खर्च गरेको थियो । 

रुस त्यतिबेलाको युद्धमा अमेरिकाको मित्र देश थियो । अमेरिकाले प्राप्त उपलब्धि रुसलाई सहयोग गर्नका लागि खर्चिएको थियो । कुनै न कुनै माध्यमबाट जर्मनीले गरेको उन्नति र प्रगति सम्बन्धी ज्ञान पनि रुसले प्राप्त गर्दै आएको थियो । अन्य देशबाट अझै यूरोपीय देशका रुपमा बस्ने विदेशी वैज्ञानिकहरु कतै अणुबम निर्माणमा हिटलरले त सबैलाई उछिन्ने त हैनन भनेर त्रस्त थिए । 

अणुबमको कल्पना आइन्स्टाइनको मस्तिष्कको उपज थियो । उनको सापेक्षवाद सिद्धान्तअनुसार जुनसुकै ठोस पदार्थलाई उर्जामा परिणत गर्न सकिने पद्धतिको विकास भयो । उर्जालाई पनि ठोस पदार्थमा रुपान्तरण गर्न सकिन्थ्यो । अमेरिकाको समस्त बिजुली घरमा एक महिनासम्म रातदिन बालिने बिजुलीबाट प्राप्त उपलब्धि एक किलो कोइलाबाट प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यतालाई आइन्स्टाइनले नै अघि सारे । सन् १९३९ मा अन्तर्राष्ट्रिय स्थिति गम्भीर हुँदै जान थाल्यो । हिटलरको आक्रामक नीति र घोषणाबाट पश्चिमा देशमा आतंकको शुरुवात भयो ।

अमेरिकी वैज्ञानिक अणुशक्ति प्रयोग र विकास बारे गोप्य सम्झौतामा मग्न थिए । कोलम्बिया विश्वविद्यालयका वैज्ञानिक जर्ज पेग्राम अणुमा निहित अपार शक्तिको प्रयोग एनरिको फेमीबाट यति प्रभावित भए कि उनले अमेरिकी नौ सेनाका अधिकृत र वैज्ञानिकहरुबीच विशाल सम्मेलन आयोजना गरे । अमेरिकी वैज्ञानिकहरु पछि सम्म  पनि अणुशक्तिको पर्याप्त विकास र उसको सैनिक प्रयोगको सम्बन्धमा आशावादी थिएनन् । अमेरिका प्रवासमा रहेका वैज्ञानिकहरुले बराबर यस पक्षमा बल दिँदै आएका थिए । 

अमेरिकाले रुसलाई प्रचुर मात्रामा सैनिक एवं खाद्य सामग्री उपलब्ध गराउँदै आएको थियो । युद्धविराम नभएसम्म यो क्रम जारी रह्यो । युद्धताका रुसी लालसेनाको अधिनमा आणविक जासुसी केन्द्र स्थापना गरिएको थियो । यसको मूल केन्द्र थियो, मस्को । जसलाई जीआरयू भनिन्थ्यो । लण्डनमा जीआरयूका स्थानीय निर्देशक साइमन दाबेदोबीच क्रेमर अमेरिकामा कोसल पावेल मिकेलोब र क्यानाडामा निकोलाई जेबोटिनले काम गरेका थिए । रुसी सरकारले अन्य देशमा भएका आणविक विकासको प्रविधिलाई नक्कल गर्ने उद्देश्यले आणविक जासुसीका रुपमा ती व्यक्ति उपयोग गरेको रहस्य धेरै पछि आएर खुल्यो । रुसी एजेन्टमा अरु दुई ब्रिटिश वैज्ञानिक मोर्टन, डेविड ग्रीन र सन्देशबाहकका रुपमा रोजनवर्गका दम्पति प्रयोग भएका थिए ।

ईंगल्याण्डको तारबेग प्रयोगशाला, अमेरिकाको ओकरिज प्रयोगशाला, अर्गोन प्रयोगशाला, हेनफोर्ड आणविक संयन्त्र र अलामोस अनुसन्धानशाला (जहाँ अणुबमलाई अन्तिम रुप दिइएको थियो) यस्तै क्यानाडाको चाकरिबर आणविक संयन्त्रमा व्याप्त अत्यन्त गोपनीयताको घेरालाई तोडेर रुसी एजेन्टहरु आणविक रहस्यको चुरो फुत्काउन सफल भएका थिए । रुसी गुप्तचरद्वय फुस र ग्रीनग्लास त्यस प्रयोगशालामा पनि कार्यरत थिए । जहाँ रोबर्ट ओपनहाइभरको अध्यक्षतामा अणुबमको निर्माण भइरहेको थियो । उनी उपनिर्देशकको हैसियतमा फेमीलाई सघाइरहेका थिए । 

अणुबमको योजना सार्थक बनाउने उद्देश्यले बनाइएको रेखाचित्र एवं सयौं पृष्ठका आणविक विवरण उल्लेख भएका लिखित दस्तावेज यिनै गिरोहको माध्यमबाट रुसले प्राप्त गरेको थियो । युरेनियम २३५ प्रयोगशालाबाटै केही मात्रा रुसलाई उपलब्ध गराइयो । पहिलोपल्ट निर्मित अणुबमको प्रविधि एवं जापानको हिरोशिमा–नागासाकीमा हानिएका युरेनियम र प्लुटोनियम अणुबमको नालीबेली समेत रुसले हात पारिसकेको थियो । हिरोशिमा र नागासाकीमा बम प्रहार भएपछि अपार धनजनको क्षति भयो । कहालीलाग्दो घटनाबाट विश्वमा हलचल पैदा भयो ।

आफूले बनाएको बमले त्यतिका मानिसको चोला उठेको खबरले आइन्स्टाइन मर्माहत भए । यस्तो बम बनाएकोमा पश्चाताप समेत गरे । जिन्दगीभर उनलाई यो पीडाले लखेटिरह्यो । मेनहटको योजना निर्माण समयमा अमेरिकी गुप्तचर विभाग एफबीआईले आणविक योजनाको मुताविक योजनामा नियुक्ति गर्ने प्रत्याशीहरुका निम्ति औंला निशानीको परम्परा बसाएको थियो । अत्यन्त विश्वसनीय र गोप्य रुपमा गरिएको यो काम समेत रुसी जासुस र घुसपैठका कारण छिन्नभिन्न हुन पुगेको थियो । 
 

आइन्स्टाइन अणयुग

यस्ता छन् नेपाल टेलिकमका सस्ताे दरका डाटा प्याक योजना

नेपाल टेलिकमले सस्तो दरको भ्वाइस प्याक, डाटा प्याकलगायतका प्याक उपभोक्तालाई दिइरहेको छ। जसमा अल टाइम भ्वाइस प्याक, नाइट टाइम भ्वाइस प्याक, डे प्याक तथा विधिन्न किसिमका डाटा प्याकहरूका योजना रहेका छन्। योजनामा टेलिकमले एक अर्कामा असिमित रूपमा कल गर्नुका साथै थप डाटा, एसएमएस सुविधासमेत प्रयोग गर्न सकिने प्याकेजसमेत उपलब्ध गराइरहेको छ।  

पुरा पढ्नुहोस्